Bel ağrısı günlük yaşamda sık görülen bir şikâyettir. Uzun süre oturmak, ağır kaldırmak, yanlış hareket etmek veya kasların zorlanması bel bölgesinde ağrıya yol açabilir. Ancak bel ya da yan ağrısına ayaklarda şişme, idrar miktarında azalma, köpüklü idrar, idrar renginde koyulaşma veya idrarda kan görülmesi eşlik ediyorsa durum yalnızca kas ağrısı olarak değerlendirilmemelidir.
Böbrek hastalıkları özellikle başlangıç döneminde belirgin bir şikâyete neden olmayabilir. Kronik böbrek hastalığının kesin olarak anlaşılabilmesi için kan kreatinin düzeyi, tahmini glomerüler filtrasyon hızı ve idrarda protein veya albümin gibi değerlerin incelenmesi gerekir. Bu nedenle belirtileri yalnızca bitki çayı, maydanoz suyu ya da “böbrek temizleme kürü” ile bastırmaya çalışmak doğru değildir.
Beslenme böbrekleri tek başına tedavi etmez. Bununla birlikte tuz tüketimini azaltmak, kan basıncını ve kan şekerini kontrol altında tutmak, işlenmiş ürünleri sınırlandırmak ve kişinin böbrek fonksiyonlarına uygun bir beslenme düzeni oluşturmak böbrek sağlığının korunmasına yardımcı olabilir.
Böbrekler vücutta ne işe yarar?
Böbreklerin temel görevlerinden biri kandaki atık maddeleri ve fazla sıvıyı süzerek idrar yoluyla vücuttan uzaklaştırmaktır. Ayrıca sodyum, potasyum ve fosfor gibi minerallerin dengelenmesinde, kan basıncının kontrolünde, kırmızı kan hücresi üretiminin desteklenmesinde ve kemik sağlığında rol oynarlar.
Böbrek fonksiyonları azaldığında vücut fazla suyu, tuzu ve bazı atık maddeleri yeterince uzaklaştıramayabilir. Bunun sonucunda özellikle ayak bileklerinde, bacaklarda, ellerde veya yüzde şişlik oluşabilir. Aşırı sodyum tüketimi de vücudun daha fazla sıvı tutmasına, tansiyonun yükselmesine ve böbreklerle kalbin üzerindeki yükün artmasına neden olabilir.
Hangi belirtiler ciddiye alınmalıdır?
Bel ağrısının büyük bölümü kas ve omurga kaynaklıdır. Böbrek kaynaklı ağrı ise çoğu zaman belin tam ortasından ziyade kaburgaların altındaki yan bölgelerde hissedilebilir. Yine de ağrının yerine bakılarak kesin tanı konulamaz.
Aşağıdaki belirtilerden biri veya birkaçı varsa sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır:
- İdrarın pembe, kırmızı, kahverengi veya çay renginde olması
- İdrar miktarının belirgin biçimde azalması
- Normalden çok daha sık, özellikle geceleri idrara çıkma
- Kalıcı köpüklü idrar
- Ayak, ayak bileği, el, yüz veya göz çevresinde şişlik
- İdrar yaparken yanma veya ağrı
- Kötü kokulu ya da bulanık idrar
- Belin yanında veya kasıklara yayılan şiddetli ağrı
- Ateş, titreme, bulantı veya kusma
- Nefes darlığı ve hızlı gelişen şişlik
Ateş, titreme, sık veya ağrılı idrar yapma, bulanık ya da kanlı idrar ve yan ağrısı böbrek enfeksiyonuyla ilişkili olabilir. Böbrek enfeksiyonu nadiren de olsa hayati tehlike oluşturabilen sepsise ilerleyebileceğinden bu belirtilerde gecikmeden tıbbi yardım alınmalıdır.
Gözle görülebilen kanlı idrar da “yediğim bir şeyden olmuştur” denilerek bekletilmemelidir. Enfeksiyon, taş, prostat sorunları, böbrek hastalıkları ve üriner sistemle ilgili daha ciddi durumlar idrarda kana yol açabilir. Beslenmenin kanlı idrarı ortadan kaldırdığına ilişkin güvenilir bir kanıt bulunmamaktadır.
Böbrek sağlığını destekleyen beslenmenin temel kuralları
Böbrek sağlığı için herkese uygun tek bir beslenme listesi yoktur. Kronik böbrek hastalığının evresi, kan potasyum ve fosfor düzeyleri, idrar miktarı, kullanılan ilaçlar, diyabet ve tansiyon gibi faktörler beslenme planını değiştirir. İleri evre böbrek hastalığında sağlıklı kabul edilen bazı besinler bile uygun olmayabilir.
Tuzu ve sodyumu azaltın
Tuz yalnızca yemeklere sonradan eklenen sofra tuzundan gelmez. Salam, sucuk, sosis, hazır çorba, bulyon, turşu, tuzlu peynir, paketli soslar, cips, kraker ve fast food ürünleri yüksek miktarda sodyum içerebilir.
Genel yetişkin nüfus için günlük sodyum tüketiminin 2.300 miligramı aşmaması önerilir. Böbrek hastalığı olan bazı kişilerin bundan daha düşük miktarlara ihtiyacı olabilir. Kesin sınır doktor veya diyetisyen tarafından belirlenmelidir.
Lezzet vermek için fazla tuz yerine limon suyu, sarımsak, dereotu, nane, kekik, kimyon ve karabiber kullanılabilir. Ancak “diyet tuzu” olarak satılan tuz ikameleri potasyum klorür içerebilir. Kan potasyumu yüksek olan kişiler bu ürünleri doktor onayı olmadan kullanmamalıdır.
Taze ve az işlenmiş besinleri tercih edin
Elma, üzüm, salatalık, lahana, karnabahar, soğan ve kırmızı biber gibi taze ürünler dengeli öğünler hazırlamak için kullanılabilir. Ancak porsiyon miktarı önemlidir. Özellikle kronik böbrek hastalığı olan kişilerde potasyum kısıtlaması gerekip gerekmediği kan tahliline göre belirlenmelidir.
Hazır ve paketli ürünlerde doğal fosforun yanı sıra fosfat katkıları da bulunabilir. İçindekiler bölümünde “fosfat”, “fosforik asit” veya “phos” benzeri ifadelerin yer aldığı ürünlerin sık tüketilmemesi yararlı olabilir.
Proteini aşırıya kaçırmayın
Protein kasların korunması için gereklidir. Ancak protein kullanıldığında vücutta böbrekler tarafından uzaklaştırılması gereken atık maddeler oluşur. Böbrek hastalığı bulunan bazı kişilerde proteinin ölçülü tüketilmesi gerekebilir. Öte yandan gereğinden az protein almak da kas kaybı ve yetersiz beslenmeye neden olabilir.
Et, tavuk, balık, yumurta, süt ürünleri ve baklagillerin miktarı kişiye göre ayarlanmalıdır. Diyalize giren kişilerin protein ihtiyacı diyalize girmeyenlerden farklı olabilir. Bu nedenle internetten görülen yüksek proteinli diyetler böbrek hastalarının kendi başına uygulayabileceği programlar değildir.
Sıvıyı bilinçli tüketin
Sağlıklı kişiler için yeterli sıvı almak önemlidir. Fakat “böbrekleri temizlemek” amacıyla çok fazla su içmek her zaman güvenli değildir. İdrar miktarı azalan, vücudunda şişlik bulunan, kalp yetmezliği olan veya ileri evre böbrek hastalığı yaşayan kişilere sıvı kısıtlaması uygulanabilir.
Günlük su miktarı yaşa, hava sıcaklığına, hareket düzeyine, kullanılan ilaçlara ve böbrek fonksiyonlarına göre değişir. Şişlik veya idrar azalması varsa zorla su içmek yerine doktora danışılmalıdır.
Böbrek dostu beslenmeye uygun 3 kolay tarif
Bu tarifler sağlıklı yetişkinlere ve doktoru tarafından özel bir potasyum, fosfor, protein veya sıvı kısıtlaması verilmemiş kişilere yöneliktir. Tanı konmuş böbrek hastalığınız varsa malzemeleri renal diyetisyeninize gösterin.
1. Tuzsuz zeytinyağlı lahana ve karnabahar çorbası
Malzemeler
- 1 su bardağı küçük doğranmış beyaz lahana
- 1 su bardağı karnabahar
- Yarım küçük kuru soğan
- 1 yemek kaşığı pirinç
- 1 tatlı kaşığı zeytinyağı
- 3 su bardağı su
- Yarım limonun suyu
- Bir tutam kuru nane ve karabiber
Hazırlanışı
Soğanı küçük doğrayın ve zeytinyağında bir iki dakika çevirin. Lahana, karnabahar ve yıkanmış pirinci ekleyin. Suyu ilave ederek sebzeler yumuşayana kadar yaklaşık 20 dakika pişirin. İsterseniz çorbanın yarısını blenderdan geçirin. Servis sırasında limon suyu, nane ve karabiber ekleyin.
Hazır bulyon kullanmayın. Bulyon ve hazır çorba karışımları yüksek miktarda sodyum içerebilir. Çorbayı büyük bir tencere olarak değil, kontrollü porsiyonlarda tüketin.
2. Elmalı, salatalıklı ve dereotlu ferah salata
Malzemeler
- 1 küçük elma
- Yarım orta boy salatalık
- 1 avuç ince doğranmış beyaz lahana
- 1 yemek kaşığı dereotu
- 1 tatlı kaşığı zeytinyağı
- 1 yemek kaşığı limon suyu
- Bir tutam karabiber
Hazırlanışı
Elma ve salatalığı ince dilimleyin. Lahana ve dereotuyla karıştırın. Zeytinyağı, limon suyu ve karabiberi ayrı bir kapta çırparak salatanın üzerine dökün.
Tuz, nar ekşisi, hazır salata sosu ve soya sosu eklemeyin. Nar ekşisi olarak satılan bazı soslar yüksek miktarda şeker ve tuz içerebilir.
3. Baharatlı fırın tavuk ve sade pirinç tabağı
Malzemeler
- Kişi başına 80–100 gram derisiz tavuk göğsü
- Yarım su bardağı pişmiş sade pirinç
- Yarım kırmızı biber
- Birkaç dilim soğan
- 1 tatlı kaşığı zeytinyağı
- Limon suyu
- Kekik, sarımsak ve karabiber
Hazırlanışı
Tavuk etini zeytinyağı, limon suyu, kekik, sarımsak ve karabiberle karıştırın. Kırmızı biber ve soğanla birlikte fırın kabına alın. 190 derecede tavuk tamamen pişene kadar yaklaşık 25 dakika pişirin. Yanında tuz eklenmeden hazırlanmış küçük bir porsiyon pirinçle servis edin.
Bu tarifin amacı proteini tamamen çıkarmak değil, porsiyonu kontrol altında tutmak ve işlenmiş etler yerine taze, derisiz tavuk kullanmaktır. Diyaliz hastalarının protein miktarı farklı olabileceğinden porsiyon doktor önerisine göre değiştirilmelidir.
7 günlük örnek beslenme planı
Aşağıdaki plan genel bir örnektir. Diyabet, yüksek potasyum, yüksek fosfor, kalp yetmezliği veya ileri böbrek hastalığında doğrudan uygulanmamalıdır.
1. gün: Kahvaltıda bir haşlanmış yumurta, az tuzlu ekmek ve salatalık; öğlen zeytinyağlı lahana çorbası; akşam fırında tavuk ve pirinç.
2. gün: Kahvaltıda elma dilimleri ve küçük porsiyon yulaf; öğlen elmalı salatalık salatası ve sade makarna; akşam zeytinyağlı kabak yemeği.
3. gün: Kahvaltıda tuzsuz omlet ve kırmızı biber; öğlen sebze çorbası; akşam fırında balık, pirinç ve lahana salatası.
4. gün: Kahvaltıda az tuzlu ekmek, yumurta ve salatalık; öğlen ev yapımı tavuklu sebze yemeği; akşam zeytinyağlı karnabahar.
5. gün: Kahvaltıda elma ve tarçınla hazırlanmış küçük porsiyon yulaf; öğlen sade pirinç ve fırın sebze; akşam ölçülü tavuk, lahana ve salatalık salatası.
6. gün: Kahvaltıda tuzsuz yumurta ve ekmek; öğlen ev yapımı sebze çorbası; akşam küçük porsiyon makarna ve zeytinyağlı sebze.
7. gün: Kahvaltıda elma, salatalık ve haşlanmış yumurta; öğlen kalan sebzelerle hazırlanmış tuzsuz çorba; akşam fırında balık veya tavuk, pirinç ve salata.
Ara öğünlerde kişinin kan şekeri ve potasyum durumuna göre küçük bir elma, birkaç üzüm veya tuzsuz ev yapımı bir atıştırmalık tercih edilebilir. Peynir, yoğurt, kuruyemiş ve baklagil miktarları fosfor ve potasyum değerlerine göre ayarlanmalıdır.
Böbrekleri korumak için günlük alışkanlıklar
Böbrek sağlığı yalnızca belirli besinleri tüketmekle korunmaz. Kan basıncının ve diyabet varsa kan şekerinin hedef aralıkta tutulması en önemli adımlardandır. Düzenli hareket etmek, sağlıklı kiloya yaklaşmak, sigarayı bırakmak ve yeterli uyumak da genel böbrek ve kalp sağlığını destekler.
Doktorunuz izin veriyorsa haftanın çoğu günü yaklaşık 30 dakika yürüyüş yapılabilir. Fakat nefes darlığı, göğüs ağrısı, baş dönmesi veya belirgin şişlik varsa egzersize başlamadan önce değerlendirme gerekir.
Ayrıca ağrı kesici kullanımına dikkat edilmelidir. İbuprofen, naproksen ve benzeri steroid olmayan antiinflamatuvar ilaçlar özellikle böbrek hastalığı, diyabet, yüksek tansiyon veya susuzluk durumunda akut böbrek hasarı riskini artırabilir. Kronik bel ve eklem ağrısı için düzenli ağrı kesici kullanıyorsanız daha güvenli seçenekleri doktorunuza danışın.
Bitki çayları böbrekleri temizler mi?
Maydanoz suyu, kiraz sapı çayı, ardıç, karahindiba veya farklı “idrar söktürücü” karışımlar sosyal medyada böbrek temizleyici olarak sunulabilir. Ancak daha fazla idrar çıkarmak böbreklerin iyileştiği anlamına gelmez.
Bu ürünler tansiyon ilaçları, idrar söktürücüler, kan sulandırıcılar ve diyabet ilaçlarıyla etkileşime girebilir. Ayrıca bazı bitkiler yüksek potasyum içerebilir veya susuzluğa yol açabilir. Özellikle idrarı azalan, şişliği bulunan, hamile olan, düzenli ilaç kullanan veya böbrek hastalığı tanısı bulunan kişiler bitkisel kürleri doktor onayı olmadan kullanmamalıdır.
Sonuç
Bel ağrısı, şişlik ve idrar değişiklikleri vücudun dikkate alınması gereken uyarıları olabilir. Bu belirtiler her zaman böbrek hastalığı anlamına gelmese de özellikle birlikte ortaya çıktıklarında kan ve idrar tahliliyle değerlendirilmelidir.
Böbrek sağlığını desteklemek için mucize bir besin aramak yerine tuzu azaltmak, paketli ve işlenmiş gıdaları sınırlamak, protein porsiyonlarını dengede tutmak, tansiyon ve kan şekerini izlemek daha güvenilir bir yaklaşımdır. Sağlıklı beslenme tıbbi değerlendirmenin yerine geçmez; doğru tanı konulduktan sonra kişiye özel beslenme planı tedavinin önemli bir parçası olabilir.
