Meta açıklama: İki böbrek olmadan yaşamak mümkün mü? Diyaliz ve böbrek naklinin nasıl çalıştığını, tedavi sürecinde vücudu korumanın yollarını, beslenme ilkelerini ve kolay tarifleri öğrenin.
İnsan vücudunda genellikle iki böbrek bulunur. Ancak bazı kişiler doğuştan tek böbrekle yaşayabilir, bir böbreğini bağışlayabilir veya hastalık nedeniyle böbreklerinden birini kaybedebilir. Sağlıklı çalışan tek bir böbrek, çoğu zaman vücudun ihtiyaçlarını karşılayabilir. İki böbreğin de işlevini tamamen kaybetmesi ya da cerrahi olarak alınması ise çok farklı ve ciddi bir durumdur.
Böbrek işlevi bulunmayan bir kişinin kanındaki atık maddelerin, fazla sıvının ve bazı minerallerin kontrol altında tutulabilmesi için böbrek yerine koyma tedavisine ihtiyacı vardır. Bu tedavi çoğunlukla hemodiyaliz, periton diyalizi veya çalışan bir böbrek naklidir.
Diyaliz ve böbrek nakli sayesinde birçok insan ailesiyle zaman geçirmeye, çalışmaya ve günlük yaşamını sürdürmeye devam edebilir. Ancak başarılı bir tedavi yalnızca hastanede yapılan işlemlerden ibaret değildir. İlaçların düzenli alınması, uygun beslenme, sıvı kontrolü, enfeksiyonlardan korunma ve düzenli doktor takibi de en az tedavinin kendisi kadar önemlidir.
Böbrekler Vücutta Hangi Görevleri Üstlenir?
Böbrekler yalnızca idrar üreten organlar değildir. Kandaki atık maddelerin ve fazla sıvının uzaklaştırılmasına yardımcı olur, sodyum ve potasyum gibi minerallerin dengesini korur ve kan basıncının düzenlenmesinde rol oynar.
Böbrekler ayrıca kırmızı kan hücresi üretimini destekleyen hormonlarla ve kemik sağlığı için gerekli bazı süreçlerle ilişkilidir. Böbrek işlevi ileri derecede azaldığında vücutta sıvı birikebilir, potasyum tehlikeli seviyelere çıkabilir, kansızlık gelişebilir ve kemik-mineral dengesi bozulabilir.
Bu nedenle diyaliz kanı temizlemeye yardımcı olsa da sağlıklı böbreklerin bütün görevlerini eksiksiz biçimde yerine getirmez. Hastaların çoğu diyalizin yanında tansiyon, kansızlık, fosfor dengesi veya diğer sağlık sorunları için ek tedavilere ihtiyaç duyabilir.
İki Böbrek Olmadan Nasıl Yaşanabilir?
İki böbreği de çalışmayan bir insanın yaşamını sürdürmesi için kaybedilen böbrek işlevlerinin yerine konması gerekir. Kullanılan temel yöntemler şunlardır:
Hemodiyaliz
Hemodiyalizde kan, vücudun dışındaki özel bir filtreden geçirilir. Bu işlem sırasında kandaki bazı atık maddeler ve fazla sıvı uzaklaştırılır. Temizlenen kan tekrar vücuda gönderilir.
Merkezde hemodiyaliz çoğunlukla belirli gün ve saatlerde uygulanır. Bazı uygun hastalarda evde hemodiyaliz seçenekleri de değerlendirilebilir. Tedavi programı kişinin sağlık durumuna, kalan böbrek işlevine ve doktorun kararına göre belirlenir.
Hemodiyaliz seanslarını aksatmak vücutta sıvı, potasyum ve atık maddelerin birikmesine yol açabilir. Bu nedenle kişi kendisini iyi hissetse bile belirlenen diyaliz programına uymalıdır.
Periton Diyalizi
Periton diyalizinde karın boşluğunu kaplayan doğal zar filtre olarak kullanılır. Özel diyaliz sıvısı bir kateter aracılığıyla karın boşluğuna verilir. Belirli bir süre sonra atık maddeleri ve fazla sıvıyı taşıyan bu sıvı dışarı alınır.
Periton diyalizi genellikle evde uygulanabilir. Ancak kateter bölgesinin temiz tutulması ve işlemlerin hijyen kurallarına uygun yapılması büyük önem taşır. Karın ağrısı, ateş veya çıkan diyaliz sıvısında bulanıklık gibi belirtiler enfeksiyon işareti olabileceğinden sağlık ekibine hemen bildirilmelidir.
Böbrek Nakli
Böbrek naklinde canlı veya hayatını kaybetmiş bir bağışçıdan alınan sağlıklı böbrek hastanın vücuduna yerleştirilir. Çalışan nakil böbreği, daha önce iki böbreğin gerçekleştirdiği filtreleme görevini büyük ölçüde üstlenebilir.
Ancak nakil, böbrek hastalığının tamamen sona erdiği anlamına gelmez. Bağışıklık sistemi yeni böbreği yabancı olarak algılayabileceği için reddi önleyici ilaçların doktorun belirttiği şekilde kullanılması gerekir. İlaç dozunun atlanması veya tedavinin izinsiz bırakılması nakledilen böbreğe zarar verebilir.
Diyaliz veya Nakil Sonrasında Vücudu Korumanın Temel Yolları
Tedavi Programını Aksatmamak
Diyaliz hastaları belirlenen seansları tamamlamalı, nakil hastaları ise ilaçlarını her gün aynı düzende almalıdır. Kişi kendisini iyi hissettiği için ilaçlarını azaltmamalı veya diyaliz seansını ertelememelidir.
İlaçların unutulmaması için telefon alarmı, haftalık ilaç kutusu veya yazılı takip çizelgesi kullanılabilir.
Tansiyon ve Kan Şekerini Kontrol Etmek
Yüksek tansiyon hem kalbi hem de kalan böbrek dokusunu veya nakledilmiş böbreği zorlayabilir. Diyabeti bulunan kişilerde kontrolsüz kan şekeri damar hasarını artırabilir.
Evde ölçüm yapılması önerildiyse sonuçlar düzenli olarak kaydedilmeli ve kontrollerde doktora gösterilmelidir. İlaçlar yalnızca ölçüm sonucu normal çıktığı için bırakılmamalıdır.
Ağrı Kesicileri Bilinçsiz Kullanmamak
Bazı reçetesiz ağrı kesiciler, özellikle uzun süre kullanıldığında veya kişi susuz kaldığında böbreklere zarar verebilir. Böbrek hastaları ağrı kesici, soğuk algınlığı ilacı, vitamin veya takviye kullanmadan önce doktoruna ya da eczacısına danışmalıdır.
“Doğal” olarak satılan ürünlerin de tamamen güvenli olduğu düşünülmemelidir. Bazı bitkisel çaylar ve takviyeler potasyum içeriğini artırabilir, ilaçlarla etkileşebilir veya nakil ilaçlarının kandaki düzeyini değiştirebilir.
Sıvı Miktarını Kişiye Göre Ayarlamak
Herkese “bol su içmek” önerisi vermek doğru değildir. İdrar çıkışı azalmış bir hemodiyaliz hastası için fazla sıvı; ödem, nefes darlığı, tansiyon yükselmesi ve kalbin zorlanması anlamına gelebilir.
Periton diyalizi yapan veya çalışan nakil böbreği bulunan bir kişinin sıvı ihtiyacı farklı olabilir. Günlük içilmesi gereken miktar nefroloji ekibi tarafından belirlenmelidir. Çorba, ayran, çay, kahve, buz ve sulu meyvelerin de toplam sıvı hesabına girebileceği unutulmamalıdır.
Tuz Tüketimini Azaltmak
Fazla tuz susamayı artırabilir, vücutta sıvı tutulmasına ve tansiyonun yükselmesine katkıda bulunabilir. Sofrada yemeğe tekrar tuz eklemek yerine limon, sarımsak, dereotu, kekik veya kimyon gibi tat vericiler kullanılabilir.
Hazır çorbalar, salam, sucuk, sosis, turşu, tuzlu peynir, paketli soslar ve cips gibi ürünler yüksek miktarda sodyum içerebilir. Ürün etiketleri okunmalı ve porsiyon büyüklüğüne dikkat edilmelidir.
Tuz yerine satılan ürünler potasyum içerebildiği için doktor onayı olmadan kullanılmamalıdır.
Böbrek Hastalarında Beslenme Neden Kişiye Özel Olmalıdır?
“Böbrek hastası olan herkes aynı yemekleri yemelidir” düşüncesi yanlıştır. Beslenme planı şu faktörlere göre değişebilir:
- Hemodiyaliz veya periton diyalizi uygulanması
- İdrar miktarı
- Kandaki potasyum ve fosfor düzeyi
- Diyabet veya kalp hastalığının bulunması
- Vücut ağırlığı ve kas kaybı
- Kullanılan ilaçlar
- Nakil sonrası dönem
Hemodiyaliz sırasında bir miktar protein kaybı oluşabildiği için bazı hastaların kaliteli protein tüketimini artırması gerekebilir. Buna karşılık diyalize başlamamış bazı kronik böbrek hastalarında aşırı protein tüketimi sınırlandırılabilir.
Potasyum da herkeste kısıtlanmaz. Hemodiyaliz hastasında yüksek potasyum ciddi sorun oluşturabilirken periton diyalizi bazı kişilerde potasyumun düşmesine neden olabilir. Bu yüzden muz, patates veya domates gibi gıdaların tamamen yasaklanması ya da özellikle artırılması yalnızca kan sonuçlarına göre kararlaştırılmalıdır.
Diyetisyen Onayıyla Değerlendirilebilecek 3 Kolay Tarif
Aşağıdaki tarifler tedavi değildir. Porsiyonlar ve malzemeler potasyum, fosfor, protein ve sıvı hedeflerine göre böbrek diyetisyeni tarafından değiştirilmelidir.
1. Dereotlu Yumurta Akı Omleti
Malzemeler:
- 3 yumurta akı
- 1 yemek kaşığı ince doğranmış kırmızı biber
- 1 tatlı kaşığı zeytinyağı
- 1 yemek kaşığı dereotu
- Bir tutam karabiber
Hazırlanışı:
Tavayı zeytinyağıyla hafifçe yağlayın. Kırmızı biberi kısa süre çevirin. Yumurta aklarını ekleyip kısık ateşte pişirin. Son olarak dereotu ve karabiber serpin.
Yumurta akı kaliteli protein sağlayabilir ve yumurta sarısına kıyasla daha az fosfor içerir. Ancak günlük protein miktarı mutlaka diyetisyen tarafından belirlenmelidir.
2. Limonlu Lahana ve Salatalık Salatası
Malzemeler:
- 1 su bardağı ince doğranmış beyaz lahana
- Yarım küçük salatalık
- 1 tatlı kaşığı zeytinyağı
- 1 tatlı kaşığı limon suyu
- Bir miktar dereotu
Hazırlanışı:
Lahanayı ve salatalığı iyice yıkayın. İnce şekilde doğrayıp bir kâsede karıştırın. Zeytinyağı, limon suyu ve dereotunu ekleyin. Tuz ilave etmeden servis edin.
Nakil hastaları sebzeleri akan su altında dikkatlice yıkamalı, bozulmuş veya iyi temizlenmemiş çiğ ürünleri tüketmemelidir.
3. Fırında Tarçınlı Elma
Malzemeler:
- 1 küçük elma
- Yarım çay kaşığı tarçın
- 1 tatlı kaşığı su
- İsteğe bağlı birkaç damla limon suyu
Hazırlanışı:
Elmayı yıkayıp soyun ve dilimleyin. Küçük bir fırın kabına alarak üzerine tarçın, su ve limon ekleyin. Yumuşayana kadar pişirin.
İlave şeker kullanılmaması özellikle diyabeti bulunan kişiler için avantaj sağlayabilir. Ancak meyve porsiyonu kan şekeri ve potasyum planına göre ayarlanmalıdır.
Böbreklerini Korumak İsteyenler İçin 7 Günlük Örnek Beslenme Düzeni
Bu plan, ileri böbrek yetmezliği bulunmayan ve genel böbrek sağlığını desteklemek isteyen yetişkinlere yönelik bir örnektir. Diyaliz hastaları ve böbrek nakli olan kişiler planı doğrudan uygulamamalı, kendi diyetisyenleriyle düzenlemelidir.
1. Gün
Kahvaltıda az tuzlu omlet, salatalık ve bir dilim ekmek; öğle yemeğinde zeytinyağlı sebze ve yoğurt; akşam fırında balık, salata ve küçük porsiyon pirinç tercih edilebilir.
2. Gün
Kahvaltıda yulaf, elma ve tarçın; öğle yemeğinde ev yapımı sebze çorbası; akşam ızgara tavuk ve zeytinyağlı kabak tüketilebilir. Hazır çorba ve paketli soslardan kaçınılmalıdır.
3. Gün
Kahvaltıda haşlanmış yumurta ve tuzsuz sebzeler; öğle yemeğinde küçük porsiyon kuru baklagil yemeği; akşam sebzeli makarna hazırlanabilir. Baklagil miktarı böbrek işlevi azalmış kişilerde potasyum ve fosfor nedeniyle kişiye özel ayarlanmalıdır.
4. Gün
Kahvaltıda yoğurt ve meyve; öğle yemeğinde tavuklu salata; akşam zeytinyağlı taze fasulye ve pirinç tercih edilebilir. Salam ve sucuk gibi işlenmiş etlerin yerine taze hazırlanmış protein kaynakları seçilmelidir.
5. Gün
Kahvaltıda dereotlu yumurta, ekmek ve salatalık; öğle yemeğinde sebzeli bulgur; akşam fırında köfte ve mevsim salatası yenebilir. Köfteye fazla tuz ve hazır baharat karışımı eklenmemelidir.
6. Gün
Kahvaltıda peynir tüketilecekse tuz miktarı düşük bir seçenek kullanılabilir. Öğle yemeğinde zeytinyağlı sebze, akşam ev yapımı tavuk yemeği ve salata tercih edilebilir.
7. Gün
Kahvaltıda şekersiz yoğurt, meyve ve uygun miktarda tahıl; öğle yemeğinde sebzeli omlet; akşam ızgara balık, haşlanmış sebze ve küçük porsiyon pilav hazırlanabilir.
Bu program boyunca porsiyon kontrolü yapılmalı, işlenmiş gıdalar azaltılmalı ve yemekler mümkün olduğunca evde hazırlanmalıdır.
Böbrek Nakli Sonrasında Gıda Güvenliği
Nakil sonrasında kullanılan ilaçlar bağışıklık sistemini baskıladığı için gıda kaynaklı enfeksiyonlara karşı daha dikkatli olunmalıdır. Çiğ veya az pişmiş et, balık ve yumurta tüketilmemeli; pastörize edilmemiş süt ürünlerinden kaçınılmalıdır.
Meyve ve sebzeler dikkatlice yıkanmalı, yemekler uygun sıcaklıkta pişirilmeli ve uzun süre oda sıcaklığında bekletilmemelidir.
Greyfurt, nar ve bazı bitkisel çaylar kimi nakil ilaçlarıyla etkileşebilir. Bu ürünler için yasaklar kullanılan ilaca göre değiştiğinden nakil ekibinin verdiği liste esas alınmalıdır.
Hangi Belirtilerde Acil Yardım Alınmalıdır?
Diyaliz veya nakil hastalarında aşağıdaki durumlar geciktirilmeden sağlık ekibine bildirilmelidir:
- Yeni başlayan veya artan nefes darlığı
- Göğüs ağrısı
- Bilinç bulanıklığı veya aşırı halsizlik
- Hızla artan şişlik
- Yüksek ateş
- Kalp atımında düzensizlik hissi
- Diyaliz kateterinde kızarıklık veya akıntı
- Nakil sonrasında idrar miktarında belirgin azalma
- Şiddetli kusma veya ishal
- Reddetme ilaçlarının alınamaması
Bu belirtiler sıvı fazlalığı, enfeksiyon, potasyum bozukluğu veya nakledilen böbrekle ilgili önemli bir soruna işaret edebilir.
Sonuç
İki böbreğin işlevini tamamen kaybetmesi ciddi bir sağlık durumudur; ancak diyaliz ve böbrek nakli sayesinde yaşamın sürdürülmesi mümkündür. Başarılı bir süreç için tedaviyi aksatmamak, ilaçları doğru kullanmak, kan değerlerini takip etmek ve kişiye özel beslenme programına uymak gerekir.
Böbrek hastalığında mucizevi bir çay, bitki veya “temizleme kürü” diyalizin ya da nakil tedavisinin yerini tutamaz. En güvenli yaklaşım, nefroloji uzmanı ve böbrek hastalıkları konusunda deneyimli bir diyetisyenle birlikte hareket etmektir.
Doğru bilgi, düzenli takip ve günlük yaşamda alınan küçük önlemler; kalbi, damarları, kemikleri ve genel vücut sağlığını korumaya yardımcı olabilir.
:::
Özellikle reçetesiz NSAİİ türü ağrı kesiciler böbrek hasarı riskini artırabilir; nakil hastalarında bazı yiyecekler ve bitkisel ürünler bağışıklık baskılayıcı ilaçlarla etkileşebilir. Bu nedenle makaledeki tarif ve haftalık plan kişisel tıbbi reçete olarak kullanılmamalıdır.
