Ayaklarda zaman zaman oluşan kısa süreli karıncalanma, uzun süre aynı pozisyonda oturmaktan veya bacağa baskı uygulanmasından kaynaklanabilir. Ancak uyuşma sürekli tekrarlıyorsa, geceleri artıyorsa, yanma ve batma hissiyle birlikte görülüyorsa ya da yürüme kabiliyetini etkiliyorsa durumun hafife alınmaması gerekir.
Ayak uyuşması ve ağrısı tek başına bir hastalık değildir. Sinirlerin, kan damarlarının, omurganın veya metabolik sistemin etkilendiğini gösteren bir belirti olabilir. Özellikle ileri yaştaki kişilerde, diyabet hastalarında, sigara kullananlarda, yüksek tansiyonu veya kolesterolü bulunanlarda bu şikâyetlerin doktor tarafından değerlendirilmesi önemlidir.
Ayaklarda uyuşma ve ağrıyla ilişkili olabilecek başlıca üç durum; diyabetik periferik nöropati, periferik arter hastalığı ve siyatik sinir sıkışmasıdır. Bununla birlikte vitamin eksiklikleri, bazı ilaçlar, tiroit sorunları, enfeksiyonlar ve başka sinir hastalıkları da benzer belirtilere yol açabilir. Bu nedenle yalnızca belirtilere bakılarak tanı konulamaz.
Ayak uyuşması neden ciddiye alınmalıdır?
Ayaklardaki sinirler; sıcaklık, soğukluk, ağrı, basınç ve dokunma gibi duyuları beyne iletir. Sinirler zarar gördüğünde kişi ayağındaki bir yarayı, su toplamasını veya aşırı sıcaklığı fark etmeyebilir. Bu durum özellikle diyabet hastalarında küçük bir yaranın büyümesine ve enfeksiyon gelişmesine neden olabilir.
Periferik nöropatide uyuşma, karıncalanma, yanma, ağrı ve güçsüzlük görülebilir. Bazı kişiler hafif bir dokunuşu bile şiddetli ağrı şeklinde hissederken bazıları sıcaklık veya ağrı duyusunu kaybedebilir.
Şikâyetin hangi ayakta başladığı, iki taraflı olup olmadığı, ne zaman arttığı ve başka belirtilerin eşlik edip etmediği olası neden hakkında önemli ipuçları verir.
1. Diyabetik periferik nöropati
Uzun süre yüksek seyreden kan şekeri, sinirleri ve sinirleri besleyen küçük damarları olumsuz etkileyebilir. Bunun sonucunda diyabetik periferik nöropati adı verilen sinir hasarı gelişebilir.
Belirtiler çoğunlukla ayak parmaklarından başlar ve zamanla ayaklara ve bacaklara doğru ilerleyebilir. Yaygın belirtiler şunlardır:
- Uyuşma ve his kaybı
- Yanma veya elektrik çarpması benzeri ağrı
- İğnelenme ve karıncalanma
- Geceleri artan ayak ağrısı
- Sıcağı ve soğuğu ayırt etmekte zorlanma
- Denge kaybı
- Ayak kaslarında güçsüzlük
Diyabete bağlı sinir hasarında bazı kişiler ayaklarındaki yarayı veya ayakkabı vurmasını fark etmeyebilir. NIDDK, diyabetin karıncalanma ve ağrıya neden olabileceğini, ayrıca ayaklarda duyu kaybına yol açabileceğini belirtmektedir. Duyu kaybı nedeniyle fark edilmeyen kesik ve yaralar enfekte olabilir.
Sık idrara çıkma, aşırı susama, açıklanamayan kilo kaybı, bulanık görme veya sürekli yorgunluk gibi belirtiler de bulunuyorsa kan şekeri ölçümü için sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Daha önce diyabet tanısı konmamış kişilerde ayak uyuşması bazen hastalığın fark edilen ilk belirtilerinden biri olabilir.
Kan şekerini kontrol altında tutmak sinir hasarının ilerlemesini yavaşlatmaya yardımcı olabilir. Ancak oluşmuş sinir hasarını tek başına bir bitki çayı, yağ veya karışımla ortadan kaldırmak mümkün değildir.
2. Periferik arter hastalığı ve dolaşım bozukluğu
Periferik arter hastalığı, bacaklara ve ayaklara kan taşıyan damarların daralması sonucunda ortaya çıkar. Dokulara yeterli kan ulaşmadığında özellikle yürürken baldır, bacak veya ayak bölgesinde ağrı, ağırlık ve kramp oluşabilir. Ağrı dinlenince azalabilir ve tekrar yürümeye başlayınca geri dönebilir.
Dikkat edilmesi gereken diğer belirtiler şunlardır:
- Ayakta veya bacakta soğukluk
- Soluk, morumsu veya mavimsi cilt rengi
- Bir ayağın diğerinden daha soğuk olması
- Bacak kıllarında azalma
- Ayak tırnaklarının yavaş uzaması
- Ayaklarda güçsüzlük veya uyuşma
- Geç iyileşen yaralar
- İleri durumlarda dinlenirken bile devam eden ağrı
NHLBI, periferik arter hastalığında bacak veya ayakta iğnelenme, ağrı, güçsüzlük ve uyuşma görülebileceğini; ayak yaralarının geç iyileşebileceğini belirtmektedir. Dinlenme sırasında devam eden ağrı ve iyileşmeyen yaralar ciddi dolaşım yetersizliğinin işareti olabilir.
Sigara kullanımı, diyabet, yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, fazla kilo ve ileri yaş periferik arter hastalığı riskini artırabilir. Sigara, damar sağlığını doğrudan olumsuz etkilediği için bırakılması en önemli adımlardan biridir.
Ayağı soğuk, soluk veya mor olan; aniden şiddetli ağrı yaşayan bir kişi ayağına sıcak su torbası koymamalı veya kuvvetli masaj yapmamalıdır. Böyle bir durumda acil tıbbi değerlendirme gerekir.
3. Siyatik ve bel kaynaklı sinir sıkışması
Siyatik, bel bölgesinden başlayarak kalça, bacak ve ayağa kadar uzanan siyatik sinirin baskı altında kalması veya tahriş olması sonucunda oluşur. Bir hastalıktan çok, altta yatan omurga ya da sinir probleminin belirtisidir.
Siyatik ağrısı genellikle vücudun tek tarafını etkiler. Belden veya kalçadan başlayıp bacağın arkasına, baldıra, ayak tabanına ya da parmaklara doğru yayılabilir.
Belirtiler arasında şunlar bulunabilir:
- Tek ayakta veya bacakta uyuşma
- Belden ayağa yayılan keskin ağrı
- Yanma ve elektriklenme hissi
- Öksürürken veya uzun süre otururken artan ağrı
- Ayakta ya da bacakta güçsüzlük
- Yürürken ayağın yere takılması
MedlinePlus, siyatiğin bacakta ağrı, güçsüzlük, uyuşma veya karıncalanma oluşturabileceğini ve belirtilerin ayağa ya da ayak parmaklarına kadar uzanabileceğini bildirmektedir.
Ağır kaldırma, yanlış hareket, bel fıtığı, omurga kanalında daralma ve yaşa bağlı değişiklikler siyatik siniri etkileyebilir. Hafif vakalarda uygun hareket, fizik tedavi ve doktorun önerdiği tedaviler yararlı olabilir. Ancak rastgele yapılan sert esnetmeler veya bel çektirme uygulamaları sinir üzerindeki baskıyı artırabilir.
Hangi belirtilerde acil yardım alınmalıdır?
Ayak uyuşmasına aşağıdaki durumlardan biri eşlik ediyorsa beklenmemelidir:
- Vücudun bir tarafında aniden başlayan uyuşma veya güçsüzlük
- Konuşma bozukluğu, yüzde kayma veya ani görme sorunu
- Ayağın aniden soğuması, solması veya morarması
- Şiddetli ve giderek artan ağrı
- Ayağı hareket ettirememe
- Ateşle birlikte kızarıklık, şişlik veya açık yara
- Bel ağrısıyla birlikte idrar ya da dışkı kontrolünde değişiklik
- Bacakların arasında ve genital bölgede his kaybı
Vücudun bir tarafında aniden gelişen uyuşma, felç belirtilerinden biri olabilir. Bel ve bacak ağrısıyla birlikte idrar, dışkı kontrolünün bozulması veya genital bölgede uyuşma ise nadir fakat acil müdahale gerektiren kauda ekuina sendromunu düşündürebilir.
Doktor hangi kontrolleri yapabilir?
Muayenede ayağın duyusu, kas gücü, refleksleri, cilt rengi, sıcaklığı ve damar nabızları kontrol edilebilir. Şikâyetin özelliklerine göre doktor şu incelemeleri isteyebilir:
- Açlık kan şekeri ve HbA1c
- B12 vitamini ve folat
- Tiroit fonksiyon testleri
- Böbrek ve karaciğer testleri
- Kolesterol ölçümü
- Damar ultrasonu
- Sinir iletim testi
- Bel bölgesinin MR görüntülemesi
Her hastaya aynı testler uygulanmaz. İncelemeler kişinin yaşı, hastalıkları, kullandığı ilaçlar ve muayene bulgularına göre belirlenir.
Ayak sağlığını destekleyen 3 kolay tarif
Aşağıdaki tarifler ayak uyuşmasını tedavi etmez. Lif, kaliteli protein ve sağlıklı yağ içeren dengeli bir beslenme düzenini desteklemek amacıyla hazırlanmıştır. Diyabet, böbrek hastalığı, kan sulandırıcı kullanımı veya özel bir diyetiniz varsa porsiyonları doktor ya da diyetisyenle belirleyin.
1. Cevizli yoğurt ve yulaf kasesi
Malzemeler:
- 4 yemek kaşığı yulaf ezmesi
- 1 küçük kâse şekersiz yoğurt
- Yarım küçük elma
- 2 tam ceviz
- 1 tatlı kaşığı öğütülmüş keten tohumu
- Bir miktar tarçın
Hazırlanışı:
Yulafı yoğurtla karıştırın. Üzerine küçük doğranmış elmayı, cevizi ve keten tohumunu ekleyin. Son olarak az miktarda tarçın serpin. Kahvaltıda veya ara öğünde tüketilebilir.
Şekerli kahvaltılık gevrekler yerine yulaf, yoğurt ve ceviz kullanmak daha uzun süre tokluk sağlayabilir. Ancak tarçın veya başka bir besin diyabet ilacının yerine geçmez.
2. Zeytinyağlı yeşil mercimek salatası
Malzemeler:
- 1 su bardağı haşlanmış yeşil mercimek
- Yarım demet maydanoz
- 1 küçük kırmızı biber
- 1 küçük salatalık
- 2 yemek kaşığı yoğurt
- 1 tatlı kaşığı zeytinyağı
- Limon suyu
- Kimyon
Hazırlanışı:
Sebzeleri ince doğrayın ve mercimekle karıştırın. Zeytinyağı, limon suyu ve kimyonu ekleyin. Yanında yoğurtla servis edin. Fazladan tuz eklemek yerine limon, kimyon ve maydanozla lezzetlendirin.
Mercimek, lif ve bitkisel protein içerir. Sebzelerle birlikte tüketildiğinde dengeli bir öğle yemeğine dönüştürülebilir.
3. Sebzeli fırın balık
Malzemeler:
- Kişi başına 1 porsiyon sardalya, uskumru veya başka bir balık
- 1 küçük kabak
- 1 kırmızı biber
- 1 küçük soğan
- 1 tatlı kaşığı zeytinyağı
- Limon
- Kekik ve karabiber
Hazırlanışı:
Sebzeleri doğrayıp fırın kabına yerleştirin. Balığı sebzelerin üzerine koyun. Zeytinyağı, limon ve baharatları ekleyin. Önceden ısıtılmış 190 derece fırında balığın büyüklüğüne göre yaklaşık 20–30 dakika pişirin.
Kızartma yerine fırında pişirme tercih edilerek fazla yağ tüketimi azaltılabilir. Balık tüketemeyenler aynı tarifi nohut veya kuru fasulyeyle hazırlayabilir.
Bir haftalık örnek beslenme düzeni
Bu liste genel bir örnektir. Diyabet ilacı veya insülin kullananlar öğün saatlerini kendi tedavi planlarına göre düzenlemelidir.
Pazartesi: Kahvaltıda yoğurtlu yulaf, öğlen mercimek çorbası ve salata, akşam sebzeli balık tüketin. Gün içinde yeterli su içmeye çalışın.
Salı: Kahvaltıda haşlanmış yumurta, domates ve tam tahıllı ekmek; öğlen zeytinyağlı taze fasulye ve yoğurt; akşam tavuklu sebze yemeği tercih edin.
Çarşamba: Kahvaltıda az tuzlu peynir, salatalık ve bir dilim tam tahıllı ekmek; öğlen yeşil mercimek salatası; akşam fırında sebze ve yoğurt tüketin.
Perşembe: Kahvaltıda şekersiz yoğurt, ceviz ve meyve; öğlen nohut yemeği ve salata; akşam ızgara balık veya tavukla bol sebze tercih edin.
Cuma: Kahvaltıda sebzeli omlet; öğlen ezogelin çorbası ve cacık; akşam zeytinyağlı sebze yemeği ile küçük porsiyon bulgur tüketin.
Cumartesi: Kahvaltıda yulaf kasesi; öğlen kuru fasulye ve salata; akşam fırında kabak, patlıcan ve yoğurt tercih edin.
Pazar: Kahvaltıda yumurta, az tuzlu peynir ve bol yeşillik; öğlen sebzeli bulgur pilavı ve ayran; akşam hafif bir çorba ile salata tüketin.
Sağlıklı tabak yönteminde tabağın yarısının nişastasız sebzelerden, dörtte birinin lif bakımından zengin karbonhidratlardan ve dörtte birinin protein kaynaklarından oluşması önerilmektedir.
Günlük yaşamda dikkat edilmesi gerekenler
Ayaklarınızı her gün tabanları ve parmak araları dâhil olmak üzere kontrol edin. Kesik, su toplaması, renk değişikliği veya şişlik varsa gecikmeden sağlık uzmanına gösterin. Ayağınızı çok sıcak suyla yıkamayın; suyun sıcaklığını elinizle veya termometreyle kontrol edin.
Çıplak ayakla yürümeyin. Ayağı sıkmayan, iç kısmında taş veya katlanmış kumaş bulunmayan uygun ayakkabılar tercih edin. Tırnakları çok kısa veya köşelerinden derin kesmeyin.
Hareket, kan şekeri ve damar sağlığı açısından yararlı olabilir; ancak dinlenirken ağrı, iyileşmeyen yara veya belirgin dolaşım bozukluğu bulunan kişiler doktora danışmadan yoğun yürüyüş programına başlamamalıdır. Periferik arter hastalığında tedavi; sigaranın bırakılmasını, kalp dostu beslenmeyi, uygun egzersizi, ilaçları ve gerektiğinde damar işlemlerini içerebilir.
Sonuç
Ayak uyuşması ve ağrısı bazen basit bir baskıdan kaynaklansa da diyabetik sinir hasarı, damar daralması veya bel kaynaklı sinir sıkışması gibi önemli durumlarla bağlantılı olabilir. Şikâyeti yalnızca krem, bitkisel yağ veya ev yapımı karışımlarla bastırmaya çalışmak gerçek nedenin teşhis edilmesini geciktirebilir.
Uyuşma birkaç günden uzun sürüyorsa, sık sık tekrarlıyorsa, geceleri uyandırıyorsa, dengenizi bozuyorsa veya ayağınızda yara ve renk değişikliği varsa aile hekimi, nöroloji, fizik tedavi, kalp-damar cerrahisi ya da ilgili sağlık birimine başvurun. Erken değerlendirme, hem ayak sağlığının korunması hem de altta yatan hastalığın kontrol altına alınması açısından büyük önem taşır.
